Tuesday, September 2, 2014

سنت و تجدد و اینکه ما کجای این قاۀله ایستاده ایم؟

این کلمات سنت و مدرنیته و پست مدرنیته کمی قلمبه و سلمبه به نظر می آیند ولی خوب، اگر شد، به قلمبگی و سلمبگی! شان صبر کنید، بعدترش شاید حرف حساب ساده و به درد بخوری از تویش در آمد.

مدتی پیش فکر می کردم که آیا من آدمی سنتی هستم یا که نه. فی الواقع سوال از اینجا پیش آمد که در خودم یک سری خلق هایی دیدم که به نظر می آیند منشعب از پارادایم سنتی باشند، پارادایمی که من خودم را از آن تا به اندازه ای مستقل می دانستم و می دانم. این مشاهده این سوال را در من ایجاد کرد که من در کدام طرف این معادله هستم، بخش سنتی اش یا که مدرنش. 

من خودم را آدمی سنتی نمی دانم و این البته به این معنی نیست که هرچیز سنتی را منفور و خودم را از آن بری می دانم، بلکه اساس رفتار و افکار خودم را سنتی نمی دانم. بزرگترین مشکلی که من با پارادایم سنتی داشته ام این است که رفتارهای موجود در آن تا اندازه ی خوبی مستقل از فکر و منطق هستند ( کلمه ی " مستقل" به معنای " متضاد" نیست بلکه این است که گاهی در یک راستا و گاهی در راستاهای متضاد هستند و رفتارهای سنتی، انگار کنید که، بدون اینکه چندان "فکر" شده باشند، شکل گرفته اند). به قول دیگر رفتارهای سنتی خیلی " چرا " ندارند، حکمت شان مبتنی بر " تجربه" است ولی به این راحتی نمی شود صحت و سقم این حکمت را اندازه گرفت. اینگونه بوده و اینگونه خواهد بود. مسلم اینکه در بعضی موارد خیلی هم مهم نیست که یک رفتار یا سنت دلیل خاصی داشته باشد، مثلا چرای جای " هفت سین"، ما " هشت دال" نداریم؟ یا که بر فرض جوانب سلامت، چرا در چارشمبه سوری از روی آتش بپریم یا نپریم؟ یا چیزهایی از این دست. و خوب این جور آیین ها، سنت خیلی هم باحال است و همه از آن لذت می برند. من علاوه بر این آیین ها، با هنر سنتی، اعم از موسیقی و خوشنویسی و ادبیات و غیره، هم ارتباط خوبی داشتم و دارم. هرچند که خودم را محدود به ایشان نمی بینم. به قول دیگر، من تا جایی که سنت با " چرا"یی سختی روبرو نشود که نتواند از پس آن بر بیاید، با سنت دوست هستم.

از طرف دیگر من چندان آدم متجددی هم نیستم. از این طریق وارد بشوم که آن چیزی که من را به تجدد نزدیک می کند، فرآیند شک کردن، فکر کردن و تصمیم گرفتن است و این دینامیک شاید که از طریق " لایف استایل" یا شیوه ی زندگی تجدد گرا به من و جامعه ی ما معرفی شده است. مسلما که منظورم این نیست که در سیستم سنتی فکر نیست، فی الواقع تفاوت این دو بیشتر در فرایض پایه شان است، که یکی " تجربه پسند" و دیگری" عقل پسند " است. در عین حال، من به شخصه با " استدلال" های منطقی-مدرن موافقم ولی با " نتایج" ی که در عمل از آنها مستخرج شده چندان موافق نیستم. مثلا با این گفتمان که آدم ها باید تک تک شان به رسمیت شناخته بشوند، فرصت جستجو داشته باشند، فضای انفرادی خودشان را داشته باشند و چیزی فراتر از ترکیب خطی از خانواده شان بشوند، کاملا موافقم ولی با نتیجه ی عملیاتی آن که جامعه ای کاملا فردگرا و اجتماعی از انسان هایی تنها است مخالفم. با گفتمان حقوق زنان موافقم ولی با نتیجه ی آن که یک جامعه ی زنان و مردان گیج و سرگردان است مخالفم. از همه مهمتر، ایده ی سرمایه داری را می پسندم ولی با جامعه ای در خدمت سرمایه باشد و سرمایه داری بدون نظارت و بدون هدف مخالفم و آن را مایه ی بدبختی می بینم. به قول دیگر از دینامیک مدرن خوشم می آید ولی از عدم تعادلی که بر اثر افراط در آن به وجود آمده بدم می آید. می توانم اینجور بگویم که انگار سیستم عاملم مدرن شده ولی "یوزر اینترفیس" م سنتی است. همین است که وقتی کسی چندان به من نزدیک نمی شود و شناختش در حد ظاهر و شیوه ی حرف زدن و آرایش منزل است، من را فردی سنتی می بیند، وقتی که درگیر گفتگو می شویم، من را مدرن می بیند و اگر به مانند خودم به من نزدیک بشود، من را ملغمه ای از هر دو می بیند. 

با این حساب، بنده نه چندان سنتی هستم و نه چندان مدرن. آنچه که من، و شاید ما، هستیم، اگر قلمبه گویی نباشد، " پست مدرن" یا پسا متجدد است. به عبارت دیگر، ما به همراه موجی، که معمولا نسل قبلی ما می شود همان نسل شلوارپاچه گشادهای انقلابی، از سنت گذر کرده ایم و به تجدد رسیده ایم. بعدش، اتفاقی که افتاده این است که ما نگاهی به این نسل متجدد هم انداخته ایم و دیده ایم که اینها هم چندان خوشحال نیستند ولی به دلایل بدیهی به سنت برنگشته ایم، بلکه از تجدد " عبور" کرده ایم. اینکه کجا رسیده ایم را نمی دانم، ملغمه ای است از همه چیز. شاید هم ملغمه بودن یا جمع اضداد بودن از خصوصیات ما ست.

در بین ما آنانی که اهل آگاهی بوده اند، به این مهمِ سخت رسیده اند که هیچ طرز فکر قطعا درستی را نمی دانیم، پس بهترین راه ممکن برای درست زندگی کردن را در تلفیق و اتصال خرده ریزه های درست دیده اند؛ آنچه حاصل عمل است یک لحاف چهل تکه است. بسیاری از آنانی که چندان اهل آگاهی نبوده اند نیز چنین کرده اند و حاصل دست شان یک لحاف چهل تکه است، با این تفاوت که بعضی از این چهل تکه داران در لحاف شان، تعادل و هارمونی دارند و بعضی دیگری نه.

اینکه ما این سیر را بشناسیم در بازبینی و تحلیل رفتار شخصی مان کمک کننده خواهد بود. ما خیلی بیشتر از آنی که حساب می کنیم رفتارمان نزدیک به نسل پدر بزرگ و مادربزرگ مان است و آن شاید بر اثر ضربه ی مدرنیته و یاس ما در قبول آن باشد. به همین حرف ها که در اهمیت سکوت و خودشناسی و حضور قلب و تغذیه به سبک قدیمی ها می زنیم، نگاه کنید. همه یک جورهایی تکرار جزهایی از زندگی آن قدیمی تر هاست که البته با آرایش جدید و در یک " سیستم عامل" جدید مطرح می شود. بالطبع جای تعجب هم ندارد اگر که سیاق رفتاری ما هم به ایشان قدری نزدیک بشود. تناقض عجیبی است که ما در آن گرفتاریم لکن، کما آنکه عرض شد، کلمه ی کلیدی در این میانه " هارمونی " است. 

No comments:

Post a Comment