Saturday, August 30, 2014

حقوق زنان، حقوق مردان

در اینکه عده ای قابل توجهی از زنان حقوق انسانی تاریخی شان نقض  شده و هنوز می شود شکی نیست. هر کس ممکن است خط  " حق " را یک جا بگذارد ولی به احتساب اکثر ادم ها این خط هرجا که باشند حقوق خانم ها ضایع شده است. این یک شروع درست، برای آنکه حرف اصلی ام را بزنم. 

آنچه این وسط گم می شود، احترام انسانی به آن مردهایی است که حداقل خوداگاهانه می خواهند منصف و آگاه باشند و حقوق سایر انسان ها، از جمله خانم ها، را رعایت کنند. حمایت از حقوق زنان، گاهی، تبدیل می شود به جنگ و یا بی توجهی به حقوق مردان. این داستان از سمت رسانه ها و آدم های جوگیر به قدری شدید می شود که من نوعی، مردی که می خواهد منصف باشد، می بیند که برای آنکه زندگی متعادلی داشته باشد، چاره ای ندارد جز آنکه گاردش را بالا بیاورد و در وضعیت دفاعی قرار بگیرد و خوب... گاهی حمله بهترین دفاع است.

سوال این است که خوب پس چه باید کرد تا تعادل برقرار شود؟ من هیچ جواب راست و مستقیمی برای حل تمام بی عدالتی ها، اعم از مردانه و زنانه، اش ندارم ولی این را می دانم که حداقل آن هایی که در جبهه ی دفاع از حق هستند، اعم از زن و مرد، می توانند دفاع از حق را به طور متوازن انجام بدهند. شما چند مرد را می شناسید که حداقل در کلام از حقوق زن ها حمایت کند؟ ( اینکه خیلی وقت ها فقط در حرف است از دو طرف این معادله حذف می شود.) حالا چند خانم را می شناسید که حداقل در کلام از حقوق مردها حمایت می کنند؟ جالب تر اینکه به شخصه متواترا این مضمون را از خانم های متفکر! شنیده ام که " اینقدر به خانم ها ظلم شده است، حالا بگذار کمی به آن طرف ظلم بشود... طوری نمی شود"، حال آنکه این دینامیکِ ظلم است که باید در جایی متوقف بشود. برای همین است که یک فرد، چه مرد و چه زن، حتی به دلایل کاملا خودخواهانه و فردگرایانه می بایست که علیه ظلم چه بر علیه هم جنسان ش و چه بر علیه اهالی جنس مخالف عکس العمل نشان بدهد.

این صحبت ها در فاز اجتماعی این قضیه متین، لکن یک فاز فردی هم وجود دارد که چه بسا اهمیتش از فاز اجتماعی داستان بیشتر باشد. من به شخصه مدتی پیش متوجه شدم که در ارزش هایم  یک " مرد شرمنده " هستم، به این معنا که گویی از مرد بودنم و حافظه ی تاریخی آن به طرزی منفی شرمنده بوده ام و یا هستم. برای شفاف سازی این را بگویم که این اتفاق فی الواقع خیلی قبل تر از آمدنم به آمریکا اتفاق افتاد. ریشه ش به زمانی برمی گردد که من، علی رغم علاقه ی آن زمانم به دین، از خواندن بعضی متون دینی به تعجب و غم فرو می رفتم و هیچ راهی برای توجیه درست و عاقلانه ی بعضی حرف ها پیدا نمی کردم. این احساسات البته در کنار سایر مطالعات و مشاهدات، شکل گرفت و تبدیل به یک مجموعه ی رفتار در من شد. خلاصه اش این است که مجموعه ارزش هایی در من شکل گرفت که حول و حوش این بود که اطمینان پیدا کنم که حق هیچ خانمی، علی الخصوص در ارتباط نزدیک، را زیر پا نمی گذارم. این درجه ی اطمینان به قدری بالا تنظیم شده بود که قرار بود این اطمینان به " هر قیمتی" کسب بشود، حتی اگر این قیمت مظلوم واقع شدن خودم باشد. بعدتر متوجه شدم که این قضیه در غرب در حدود  30 - 40 سال پیش یک پدیده ی اجتماعی بوده است و ما فی الواقع دیر رسیده ایم! بنابراین دقیق تر این است که بگویم من یک " مرد خاورمیانه ای شرمنده" هستم که نسبتا آگاه به مسیولیت های فردی و اجتماعی ام و نسبتا ناآگاه به حقوق فردی و اجتماعی ام هستم.

مسلم که نمی شود بخش فردی و اجتماعی این پدیده را از هم جدا کرد، با این حال امیدوارم که همین آگاهی منجر به تغییرات مثبت در جهت بهتر شدن ارزش های فردی و رفتارهای اجتماعی م بشود.

Tuesday, August 26, 2014

خانه کجاست؟

" ریشه دواندن در یک محل" و خانه ی ثابت داشتن انگار که یک اخلاق قومی است، و نه الزاما یک نیاز فطری بشری. به عبارت دیگر، ما، به عنوان بشر نیاز فطری به داشتن خانه ی ثابت بلند مدت، مثلا وطن، نداریم و آنهایی که این نیاز را دارند این نیاز بیشتر معلول شیوه ی تربیت شان است. مثالش هم می شود تمام اقوام مهاجر اعم از عشایر و گله داران در ملل مختلف، یا مثلا قوم یهود که به طور کلی در حال مهاجرت بودند . برای آن ها، چیزی به نام " شهر من" یا " شهر زادگاه" معنا و اهمیت کمتری دارد. این البته به این معنا نیست که برای آنها مفهوم " خانه" معنایی ندارد، بلکه بیشتر این است که شاید خانه، همان چادری باشد که در آن زندگی می کنند یا اسبی که بر آن سوار می شوند، یا به هر حال بخشی از وجودشان باشد که با خود حمل می کنند. این حقیقت که خانه، به معنای یک مفهوم ایستا، یک نیاز فطری نیست، شاید شروع سختی باشد برای این گفتگو ولی شاید اگر اصل ماجرا را از اول بدانیم، سختی شناخت آرام تر بشود.

فرموده اند: " مایه ی خوشدلی آنجاست که دلدار آنجاست، می کنم جهد که خود را مگر آنجا فکنم" ، بیچاره شاعر دلش تنگ شده و به همین شکل، تعریف تازه ای از خانه داریم: خانه جایی است که نزدیکان و عزیزان آنجا هستند. من در میان دوستان خارج نشین دیده ام که آن اقلیتی که با اهل خانواده، به طور خاص خانواده ی درجه ی اول، مهاجرت می کنند، آن چنان دلبستگی اعتیادگونه ی شدیدی که سایرین به رفتن به ایران دارند را ندارند. برای آنها حداقل، مفهوم " خانه ی پدر و مادرم" چیزی در همین حوالی است. این به این معناست که شاید " خانه " با تغییراتی از این دست می تواند که جا به جا بشود. 

علاوه بر همه ی اینها، خانه جایی است که خاطرات ما بدان متبتر می شوند و جهت می یابند. آن محله ی قدیمی، مدرسه ی قدیمی، منزل مادربزرگی که خودش و یا حتی خانه اش دیگر نیست، هم بخشی از خانه است. با این احتساب، خانه مفهومی فازی ی می شود انگار، به مثل آینه ای که در آسمان می شکند و هر تکه اش در جایی فرو می افتد.

همه ی اینها را جمع بزنیم، می شود که " خانه محل آرامش است"، همان جور که آشپزخانه محل پخت و پز است، حمام محل نظافت است، و خیابان محل گذر است. کارکرد خانه آن است که آرامش در آن باشد. من فکر نمی کنم که همان جور که غذا از آشپزخانه به وجود نمی آید بلکه آشپزخانه محل پروسس کردن غذا است، آرامش هم " از" خانه به وجود نمی آید، بلکه خانه محل ایجاد و احساس آرامش است. سوال بدیهی بعدی این است که " آرامش از کجا می آید؟" و خوب هزار جواب دارد. آرامش بعضی از دلدارشان می آید، آرامش بعضی دیگر از خانواده، آرامش بعضی از خاطرات گذشته. آرامش عده ای از کار می آید و به همین دلیل، محل کارشان خانه شان است...

نکته اما هم پوشانی مفهوم خانه با زمان کودکی انسان هاست. به قول دیگر، ما با هر چیزی که با کودکی مان ارتباطی داشته باشد، هر چند آن ارتباط سطحی و مسخره باشد، احساس نزدیکی می کنیم چون دیدنش ما را به عمق خودمان می برد و جایی در روح مبارک مان را قلقلک می دهد که در حالت عادی بی حس است. شاید آرامش بی دغدغه و راحت کودکی است که با خانه ی کودکی هم پوشانی پیدا می کند و ما آن حس خوب بی دغدگی و آسودگی  را به خانه نسبت می دهیم. با این حال، این نکته به طور در مورد مفهوم خانه نیست بلکه هر چیز دیگری، از جمله اسباب بازی ها، لباس ها، و یا حتی عکس های کودکی هم می توانند چنین حسی را ایجاد کنند. 

خلاصه ی حرف این است که خانه الزاما یک جا نیست، انگار که هیچ محدودیت فیزیکی هم ندارد که کجا باشد. انگار که، حداقل در این زمان حاضر، یک مفهوم فازی و گسترده است. البته گفتن این حرفها به این معنا نیست که اگر من یا شما احساس نمی کنیم این جایی که هستیم خانه مان است، مشکلی داریم یا که به زور باید احساس " خانه بودن" بکنیم. سوال اساسی برای همه ی ما شاید این است که آرامش من از کجا می آید. بعدش که آن را فهمیدیم، خانه تنها محل تمرین و تبیین آن آرامش است، متغیر وابسته است، تنها "بی آرامش" است که "بی خانمان " است.

Sunday, August 24, 2014

درخت

جای شما خالی، با رفیق عادلی، دو روزی به تفرج در پارک ملی المپیک مشغول بودیم. در فضای جنگل دست نخورده ی آنجا، هر تکه به تکه، بدنه ی تناور درختانی فرو غلطیده را می دیدیم و به عظمت ایشان رشک می بردیم و هیجان زده می شدیم. انگار که تا وقتی درخت عمودی است، آن چنان که باید، قد و قامتش را نمی شود دید. آرام آرام چشمانمان به دیدن جزییات این تنه های افقی باز شد، از خرده ها و عمده های جراحت محل شکستن ش بگیر تا خزه های روییده و متلاشی شدن آرام تنه و گم شدن گَرد چوب، بر خاک های مرطوب.

مفتون این تناسب بین شکستگی و ایستادگی و تصویر این درختان بر پا و خفته شده بودم. نور آفتاب بر همه شان یک جور می تابید و از بین درختان ایستاده، گرده نور نرمی به قامت دراز کشیده ی خفته ها می رسید. تصویر در کمال تناسب بود، همه ی عناصر انگار سر جایشان بودند و نمایش صدها هزاران ساله شان بر صحنه ی جنگل ادامه داشت. عظمت در این بود که " جای " هر درخت یک مکان ثابت نیست، آن خفتگان مدتی نه چندان پیش بر پا بودند و مدتی دیگر نیز جز خاکِ خرسندی از ایشان چیزی بر جا نمی ماند و این ایستاده ها هم مدتی دیگر نسیان بیابند و بر خاک بیافتند و جز اندکی شان به آن اندازه های اعجاب برانگیز نمی رسند. در این میان، از میان خیل این ریزه تازه روییده ها تعداد بسیار اندکی شان فرصت می کنند که آن قدر بالا بروند که درخت بشوند و آفتاب را دست اول و لایزال ببینند. تصویر، در نهایت تعادل بود، یک تعادل دینامیک و حتی شامل تناقض، همان جور که " گاهی حجم یک کلاغ کنتراست یک تابلو را تنظیم می کند". بعدترش دیدم که آن درخت های فرو افتاده، فی الواقع، مرده اند. به هزار شیوه می شود بیانش کرد ولی خوب، به یک عبارت، " مرگ" عامل آن تعادلی در آن تابلو بود که در زندگی عادی کمتر می بینم.

 رحیل، وفات، اتمام، بازگشت، بازخورد، تناسخ، یا هرچه دیگر که اسمش را بگذارید، جز لاینفک هر دینامیکی است، چون هیچ دینامیکی در تصویر کلی به بینهایت نمی رود و بایسته و شایسته که باز گردد و در یک دور زدن، هر چند غیر تکراری، به کمال خودش نزدیک شود. شاید که حضور بیشتر تناسخ به روانی دینامیک ما هم کمک کند.

درخت ها، عمودی و افقی شان، در اوج تناسب و زیبایی بودند.





نوشتن یا که ننوشتن؟

این روزها، "نوشتن یا ننوشتن؟ مسیله این است! " بعد از قریب به هفت هشت سال، احساس نوشتن می کنم. با این حال به مثل عکاسی که حیفش می آید لطافت تماشای مستقیم منظره ای زیبا را رها کند و به پشت لنز برود، من هم دلم نمی آید که تماشا، احساس مستقیم  و درونی سازی ادراکات، را فدای ابراز کنم. واقعیت این است که شفافیت هر مفهوم با ابرازش یکی چند پرده کمتر می شود. ابراز و کلام و توصیف، احساسات را دستخوش تغییر و ناصافی می کند و تجربه را از حالت مجردش به حالتی ابراز شده و قابل دست مالی تغییر می دهد. به قول دیگر،" ابراز کردن، خر است" و " نوشتن جان کندن است".

خلاصه ی این حرف این است که بر اثر سال های سکوت، هنوز هم اگر کیفیت مشاهده ای از حدی بالاتر باشد، دلم نمی اید که با بیان و ابرازش برای سایرین، عظمت و زیبایی آن احساس را از بین ش ببرم. بنابراین، خیلی خودخواهانه برای خودم نگه اش می دارم که هم لذتش را ببرم و هم زحمت نوشتن ش را نبرم. البته که مرتبا وسوسه ی ابراز در میان است و سیخ می زند. یک جورهایی برای خودم، نمی دانم چرا، مسیولیتی برای نوشتن احساس می کنم. انگار این جز وظایف من در این دنیا است که اگر نکنم، چیزی را ناقض گذاشته ام و کارم را انجام نداده ام.

 ایها الناس، شایسته که از آنانی که واقعا می نویسند متشکر باشیم . ایشان عیش تنهایی احساس کردنشان را منقص می کنند تا چیزی را با ما به اشتراک بگذارند و " دامنی پر کنند هدیه ی اصحاب را ". اینان بعضی شان آنقدر به ابراز معتادند که شفاف ترین زیبایی های ادراک مستقیم و بی حرف را فدای ابراز و به طبع ش، فدای برداشت آزاد مخاطب می کنند. در عین حال هم، در کفِ تمام آن احساساتی باشیم که از فرط عظمت و زیبایی، مشاهده-گر چنانمفتون تجربه شده است که دامنش از دست رفته و چیزی ابراز نکرده است. به قول خودمانی، در کف آن کتاب های که تنها-خوانده-شده و هیچ گاه-نوشته-نشده ی بنی بشر باشیم. فی الواقع هیچ فیلم و کتابی حتی به نزدیکی عظمت داستان های واقعی نمی رسند.

 نتیجه ی دیگر این حرف هم این است که از بیخ، سکوت کنیم و به جای کتاب خواندن و نوشتن، کتاب های ننوشتی خودمان را دست اول بخوانیم و درک کنیم.

چارچوبی برای توصیف سیستماتیک سکوت


دوستی برایم گفت که فلان روانکاو معروف، جناب یونگ، سه شخصیت اسطوره ای را به عنوان سه تیپ شخصیتی قالب در بین آدم ها بیان کرده است. یکی زیوس است، خدای زمین و نماد عقل، دیگری پز ِ یدون است، خدای دریا و نماد احساس، و سومی هادس است، خدای زیرزمین و زیر دریا و خفتگان و مردگان. در مقایسه حضور این سه شخصیت در یک نفر می شود این مثال را آورد که اگر کسی عاشق بشود، زیوس ش برای خوشحالی معشوق برنامه ای می ریزد و مثلا هدیه ای می خرد، پزیوس ش برای معشوق شعری می گوید، و هادس در سکوت می نشیند و معشوق را تماشا می کند.
عمیقا مفتون هویت هادس شده ام؛ انگار که بخش عمیق و ناشناخته و ناگفته ای از من، و احتمالا بسیاری دیگر، را توصیف می کند، در حالی که در گفتمان های عادی، در کنار " تقابل عقل و احساس" حرفی از او نیست. انگار کن که در این سال های خارج نشینی بخش عظیمی از رودخانه ی بودن م در زمین هادس فرو می رفته و از سکوت ریشه هایی عمیق رشد می کرده، بدون آنکه ساقه و برگی داشته باشد. بیشتر از این هم از هادس نمی شود گفت، خدای خفتگان و مردگان است و هم-دل اهل سکوت و تماشا. هادس به طرز زنده و عریانی، فهیم و مستور است.