Friday, September 12, 2014

درد دل کنیم که چه بشود

این درد دل پدیده ی عجیبی است. از آن چیزهایی است که " منطقی " نیست، یعنی همین جوری در مورد آدمیزاد فکر کنید که خوب چرا باید بشیند و بدون هدف خاصی از دردهایش برای یک آشنا بگوید، جور در نمی آید. دردل با مشورت فرق دارد یعنی الزاما به معنای گرفتن ایده ی تازه برای حل یک مشکل نیست. برای همین هم هست که آدم بعضی وقت ها فکر می کند درد و غصه ام را تعریف کنم که چه بشود، بی خود و بی جهت یک نفر دیگر را هم ناراحت می کنم. این حرف برای صاحب درد تا اندازه ای قابل درک است ولی همین حرف برای  دوستان طرف درد دل چندان قابل قبول نیست. از آن طرف هم طرف شنونده ی درد دل گاهی ممکن است که از شنیدن حرف های صاحب درد دل خسته بشود، مخصوصا اگر داستان ادامه دار باشد. از یک طرف نمی خواد که این تنها کاری که می تواند برای دوستش بکند را نکند، از طرف دیگر از فرط انرژی منفی مستتر در آن درد دل به ستوه می آید. 

من فکر می کنم دو نکته این وسط گم می شود که اگر مورد توجه قرار بگیرد، این دینامیک خود به خود به تعادل می رسد. اول آنکه طرفین پروسه ی درددل بدانند چه قدر از پروسه برای یافتن " راه حل" و هم فکری است و چقدرش برای اشتراک و هم دلی. من فکر می کنم که حتی گفتگو دو بخش بشود، ابتدا برای یافتن راه حل و هم فکری تلاش کنند و بعدش وقتی آن گفتگو تمام شد، کلام به هم دلی و اشتراک برسد، هدف از درد دل کردن فقط همان درد دل کردن بماند، و دیگر هم با معقولات و استدلال قاطی نشود. اینجور، هم گوینده و هم شنونده می دانند کجا هستند. البته که نمی شود خط مشخصی بین این دو کشید ولی خوب، حداقل این است که وقتی هر دو طرف بدانند کار بیشتری نمی شود کرد یا که جز این اقدامات مشخص کار دیگری نمی شود کرد که محتملا به داستان کمک کند، دیگر با خیال راحت می نشینند و حرف دل می زنند. نکته اینکه این داستان فی الواقع برای شنونده ی درد دل کمک کننده تر است. شاید به نظر نیاید ولی شنیدن و دیدن دوستی که درد دارد بسیار سخت تر از آن چیزی است که به نظر می آید. آدم بی اختیار می خواهد راه حلی بیابد که مشکل دوستش را حل کند. این جستجوی بدون استراحت هم شنونده ی درد دل را بسیار خسته می کند و وی را ناخوداگاه از شنیدن باز می دارد. از طرف دیگر گوینده درد دل هم وقتی مرتب می بیند که شنونده اش فقط به دنبال راه حل در ارتباط با مشکل می گردد و به درد شخصی او انگار که وقع چندانی نمی گذارد، خواهی نخواهی ممکن است کمی دلگیر بشود.

دوم این است که هر کدام از طرفین درد دل، مراقب خودشان باشند. این به طور خاص در مورد شنونده ی درد دل مهم است. اگر قرار است که با دوستی باشید و درد دلش را بشنوید، وقت مشخصی را برای با هم بودن و حرف زدن انتخاب کنید، وقتی که از قبلش کمی به خودتان رسیده باشید، استراحتی کرده باشید، چیزی خورده باشید، اگر اهل مراقبه هستید مراقبه یا عبادتی کرده باشید، حتی افکار و احساسات تان در مورد داستان مورد گفتگو را مرتب کرده باشید. بعد از گفتگو هم تربیتی به کار بگیرید که خستگی آن گفتگو را از تن به در کنید، ورزشی بکنید، دوشی بگیرید، زمانی را به دل داری دادن به خود یا که عبادت یا که مراقبه بگذرانید. اینجور طرف گوینده هم احساس می کند که گفتگویش با شما موجب آزارتان نیست و هم آن غریزه ی درون شما که مسیول مراقب از شماست احساس خطر نمی کند.

آدمی زاد را باید بشناسیم تا خودمان را بشناسیم. برای آدمیزاد درد دل کار می کند. فرقی هم ندارد که شما که باشید، این جور نیست که درد دل برای من کار نمی کند یا می کند. اگر که کار نمی کند این ملزوم افکار شما ست. امکاناتش البته مهم است. ممکن است که آدم، کسی را که دلش بخواهد با او درد دل کند را نداشته باشد. ممکن است رفیقش را مهربان بداند ولی ببیند که این رفیق نمی داند با دردِ دل چه طور برخورد کند. به هر حال، تماشای فرآیند درد دل از لطف خالی نیست، اینکه آدم تماشا کند که دل و روحش در حال درد دل چه طور میشود. البته آخرش هم این هم یک مسکن دیگر است، ولی خوب مسکن اورگانیکی است.




Tuesday, September 9, 2014

شعر

با دوستی دیروز حرف از شعر شد، کمی شعر خواندیم. بعدش کمی دل من درد روحی گرفته بود. کمی که نگاه کردم، دیدم که انگار از شعر هراسی دارم. لذتی که از شعر می برم سودایی ام می کند، از همین یک ذره زمینی که دارم، از این یک نخ واقعیتی که به دان متصلم، رهایم می کند، هوایم می کند. با شعر می شود فیل هوا کرد. 

آن هایی که شعر نمی گیردشان، ابتدا برایشان دلم می سوخت. دروغ چرا، الان شاید بشان رشک ببرم. آن ها همه چیز را واقعیتی تر می بینند. اخرالامر، شعر ِ بی خیال، کلمه است و هرچیز هم تنها و تنها همان جور که هست، هست.

Monday, September 8, 2014

غیرت

از جمله مسایل " کلاسیک " یک رابطه هست. در یک رفتار کاملا مدرن رفتاری کاملا غیر قابل قبول است و در یک رفتار سنتی رفتاری تحسین شده و در هر جایی غیر از این دو سر، تا اندازه ای نامشخص. برای کسانی مثل من که جایشان را دقیقا در این بازه نمی دانند و انگار هر چیزی را باید از اول و به شخصه بشناسند و تنظیم کنند، مطلب سختی برای گفتگو و یا حتی مشاهده است. در این نوشته شاید که فقط تعدادی نکته بگوییم و بشنویم:

1: زن و مرد ندارد. در هر دو جنس دیده می شود. من آماری از اینکه در چه شرایطی در چه جنسی بیشتر می شود و یا در هر جنس به شکل چه رفتارهایی پدید می آید ندارم ولی همین قدر که در هر دو جنس هست می شود از آن به عنوان پدیده ای انسانی یاد کرد. 

2: حداقل به این دلیل که به امور رابطه ای- جنسی مربوط می شود، می شود که حدس زد معمولا ریشه اش در روان آدم ها عمیق است و به همین دلیل ریشه یابی اش، علی الخصوص به شکل عمومی شده و توسط یک فرد دیگر، کاری غیر ممکن است. 

3: یک رفتار انسانی است  و نه الزاما و کلا خوب است و نه الزاما و کلا بد. من مصرا فکر می کنم که اصل احساسش باید به عنوان یک حس انسانی و طبیعی و قابل قبول پذیرفته بشود و بدون قضاوت فردی و یا اجتماعی، مشاهده بشود، شناخته بشود و مورد گفتگو قرار بگیرد. به قول دیگر، این نه خود احساس غیرت، بلکه شناخت و رفتاری که از آن منتج می شود می تواند ختم به خیر بشود یا که ختم به شر. این جور هم می شود گفت که شاید شناخت آن به خود صاحب حس شناخت بهتری از شرایطی که در آن است بدهد و ابراز درست و خوب و مکالمه ی درست درباره اش به مجموعه ی رابطه شناخت بهتری از مجموعه می دهد. 

4: یک مشاهده ی جالب اینکه در جامعه ی این طرف از غیرت به عنوان "jealousy" یا "حسادت" یاد می شود! حسادت در فرهنگ و مجموعه ی اخلاق سنتی ما کاملا مذموم است. حالا نمی دانم از این حرف به این نتیجه برسیم که هرچند حسادت را هم باید به عنوان یک حس بشری دید و شناخت، حسادت هم حسی نه الزاما خوب و نه الزاما بد است، یا که به این نتیجه برسیم که غیرت به مانند حسادت حس نادرستی است. من به شخصه می توانم شباهت های زیاد ولکن تفاوت های نسبتا بنیادی در این دو حس ببینم. حسادت حسی کاملا درونی و مستقل از رفتار بیرونی سایرین است. در حالی که غیرت اینجور نیست و می تواند رفتاری باشد که متاثر ازرفتار و افکار هر دو نفر باشد.

5: بعضی از احساسات، یا بهتر بگویم حد انتهایی از بعضی از احساسات، هستند که در حکم زنگ خطر و یا ترمز اضطراری هستند. غیرت هم همین جور است. 

[این گفتار ناقص است و به مرور کامل می شود.]





Sunday, September 7, 2014

برای خود آدم بزرگی شدن

فرمودند: تو هم روزی برای خودت آدم بزرگی می شوی فقط اینکه من باشم یا نه حرف دیگری است. خواستم موضوع را عوض کنم گفتم: من الان هم برای خودم آدم بزرگی هستم. گفتند: نه تو نمی فهمی من چی می گم. 

هم طرازی.

این نکته که در زندگی تعادل لازم است و افراط و تفریط همه چیز را خراب می کند را همه مان شنیده ایم. فی الواقع از بس که زیاد شنیده ایم شاید که اصلا به آن بی تفاوت شده ایم. فکر کنم که همه آدم ها یک جورهایی دنبال این " تعادل" می گردند. سوال این است که این تعادل چی است و کجاست؟ بالطبع هیچ کدام جواب قطعی را نداریم و این نوشته در راستای ارایه دادن یک شاید-نکته است. ضمنا این " شاید-نکته" تگ جدید این مجموعه است. 

می شود نشست و به " جای" این تعادل فکر کرد. مثلا این گفته که " خیر الامور اوسطها" که می گوید وسط هر جا به عبارتی تعادل است ( مثلا معدل 10! بهترین معدل است!! ). یا که می شود به الگوریتمی فکر کرد که ما را به تعادل می رساند، مثلا می گوید " ز هر خاکی که بوی عشق برخاست- یقین دان تربت لیلی همان جاست" و این انگار که الگوریتمی از تعادل مجنون را می گوید. راه سومش هم شاید، نگاه کردن به خصوصیات یا property های تعادل است. می خواهم بگویم که alignment- که شاید همترازی بشود ترجمه اش کرد- یکی از خلق ها یا صفات تعادل است. 

این alignment را می شود به راه های مختلف امتحان کرد. مثلا یکی اش در راه رفتن! عزیزا برادر ارسلانی، که دل داده و سالک تای چی- همان ورزش چینی- است یک بار نکته ای در کار من کرد و آن این بود که اگر ما بتوانیم در اسکلت مان استخوان ها را با دقت به روی هم قرار دهیم و تعادل مشخصی را بسازیم، توان فیزیکی مان چندین برابر می شود. مسلم که این کار مستلزم حجم خوبی از آموزش است ولی همین جوری اش این میشود که این کار را امتحان کنید: وقتی که راه می روید سعی کنید بر روی قرار گیری استخوان های پا و کف پای تان دقت کنید به جوری که تعادل تان به بهترین شیوه برقرار بشود. تجربه ی من این بود که بعد از مدت کمی آگاهانه قدم برداشتن و قراردهی آگاهانه جهت پا و انگشتان و وضعیت زانو و لگن و غیره، احساس تعادل بسیار بیشتری در راه رفتن یا دویدنم می کردم. این یک مثال ساده ای alignment بود. 

مثال پیچیده ترش این است، از طریقی مشاهده ای که در مورد خودم داشته ام این است که من در جنبه های مختلف مهارت هایی کسب کرده ام، مثلا به گفتگویی منطقی برسم می توانم در گفتگو حضور فعال داشته باشم و به پیش رفت آن کمک کنم، به جایی برسم که عده ای مشغول شنیدن موسیقی هستند هم می توانم به حس بپیوندم و حس شخصی و گروهی را خوب سیر کنم و برق بیاندازم، به سکوت هم برسم، چه به جماعت و چه به فرادا، باز هم بخشی از من هست که می پیوندند و به کیفیت بالا در سکوت حضور پیدا می کند. این ها بخش هایی از من هستند که هستند! و هر کدام در مقامی جا پیدا می کنند، آنچه لکن در این میان نیست، پل هایی است که این جزیره های سرگردان و مستقل را به هم وصل کند. این می شود که من نوعی می شوم، مجمع الجزایر، تکه پاره هایی از فکر و حس و مشاهده که نقطه مشترک شان این خونی است که از این قلب بخت برگشته به آن ها می رسد و این هیکل گوشت و چربی و پوست و استخوانی که این جزیره ها را به هم وصل می کند و محاط می شود. ما بقی می شود انقلاباتی که در می گیرد و تقابلاتی است که این جزیره ها دارند و ادعای خود-مخ-دار ی که هر یک بلند می کنند. alignment اینجا می شود ایجاد یک " ایالات متحده" که درش همه جورایالتی و هر عقیده ای باشد و علی رغم تفاوت ها و حتی اختلافات، " من " را " باشند". 

سوال خوبی است این که alignment چه جور می شود که باشد. جوابش را نمی دانم و فکر نمی کنم که مهم باشد. همین قدر که جایی در درون بخواهدش، به دست می آید. هر بار که یاد alignment می افتم، یاد آن صحنه ی ترمیناتور دو می افتم که آن مردک جیوه ای هزار تکه شد و تکه هایش آب شدند و وصل شدند و مردک دوباره شکل گرفت. انگار خیال می کنم که تکه هایم را می بینم که به هم متصل می شوند. alignment ممکن است.

Tuesday, September 2, 2014

تعجبِ نمایی

فیلم یا فیلم نامه ای را با این شروع تصور کنید که فردی در میان بیابان و گرد و غبار از خواب بیدار می شود در حالی که "هیچ چیز" یادش نمی آید و لکن حسی دارد انگار که چیزی و کسی گم شده اند، یا انگار که کنجکاوی اش به حرکت وادارش می کند که برخیزد یا که ... یا که دردی دارد و نمی داند چه مرگش است. بعدش آرام آرام در بیابان قدم می زند. بعد ازمدتی، مثل چند روز، چیزی سیاه رنگ را می بیند که در کف بیابان پهن شده است و مسیری است، همان آسفالت، و در حالی که نمی شناسندش احساس می کند که راحت تر بر آن می تواند قدم بزند و در آن می رود. بعد از مدتی هم سازه های عجیب و غریبی را از دور می بیند و به سمت آن می رود که خود نمی داند آن چیست و ما می دانیم که شهری خالی از سکنه است. بعدترش آرام آرام شروع به کنجکاوی در شهر می کند. به طور مثال با قوطی هایی بازی می کند و ناگهان در یکی از قوطی ها باز می شود و چیزی از آن بیرون می ریزد که بویی دارد و آن فرد ناخودآگاه قدری از آن را به دهان می گذارد و می بلعد و می فهمد که یکی از حس هایی که در تمام این مدت داشته است، گرسنگی بوده است. بعدترش حس های دیگر را کشف می کند. داستان به این شکل و وضع و قصه ادامه می یابد. فیلم صامت نیست ولی حرفی هم در فیلم نیست، از آنجا که در عالم این فرد هیچ کس نیست، هیچ اسمی نیست، نه " شهر" هست، نه گرسنگی، نه چیز دیگر. در عین حال که صداها هستند، حرفی نیست. مشاهده ی دیگر اینکه که رشد تعجب این شخصیت تمامی ندارد، هر چه بیشتر پیش می رود، تعجبش با روندی نمایی بالا می رود. انگار حجم تعجبش در هر لحظه با مجموع حجم تعجب ش تا الان برابری می کند. 

این داستان خود-شنا-سی هم تا اندازه ای شبیه به همین است.

سنت و تجدد و اینکه ما کجای این قاۀله ایستاده ایم؟

این کلمات سنت و مدرنیته و پست مدرنیته کمی قلمبه و سلمبه به نظر می آیند ولی خوب، اگر شد، به قلمبگی و سلمبگی! شان صبر کنید، بعدترش شاید حرف حساب ساده و به درد بخوری از تویش در آمد.

مدتی پیش فکر می کردم که آیا من آدمی سنتی هستم یا که نه. فی الواقع سوال از اینجا پیش آمد که در خودم یک سری خلق هایی دیدم که به نظر می آیند منشعب از پارادایم سنتی باشند، پارادایمی که من خودم را از آن تا به اندازه ای مستقل می دانستم و می دانم. این مشاهده این سوال را در من ایجاد کرد که من در کدام طرف این معادله هستم، بخش سنتی اش یا که مدرنش. 

من خودم را آدمی سنتی نمی دانم و این البته به این معنی نیست که هرچیز سنتی را منفور و خودم را از آن بری می دانم، بلکه اساس رفتار و افکار خودم را سنتی نمی دانم. بزرگترین مشکلی که من با پارادایم سنتی داشته ام این است که رفتارهای موجود در آن تا اندازه ی خوبی مستقل از فکر و منطق هستند ( کلمه ی " مستقل" به معنای " متضاد" نیست بلکه این است که گاهی در یک راستا و گاهی در راستاهای متضاد هستند و رفتارهای سنتی، انگار کنید که، بدون اینکه چندان "فکر" شده باشند، شکل گرفته اند). به قول دیگر رفتارهای سنتی خیلی " چرا " ندارند، حکمت شان مبتنی بر " تجربه" است ولی به این راحتی نمی شود صحت و سقم این حکمت را اندازه گرفت. اینگونه بوده و اینگونه خواهد بود. مسلم اینکه در بعضی موارد خیلی هم مهم نیست که یک رفتار یا سنت دلیل خاصی داشته باشد، مثلا چرای جای " هفت سین"، ما " هشت دال" نداریم؟ یا که بر فرض جوانب سلامت، چرا در چارشمبه سوری از روی آتش بپریم یا نپریم؟ یا چیزهایی از این دست. و خوب این جور آیین ها، سنت خیلی هم باحال است و همه از آن لذت می برند. من علاوه بر این آیین ها، با هنر سنتی، اعم از موسیقی و خوشنویسی و ادبیات و غیره، هم ارتباط خوبی داشتم و دارم. هرچند که خودم را محدود به ایشان نمی بینم. به قول دیگر، من تا جایی که سنت با " چرا"یی سختی روبرو نشود که نتواند از پس آن بر بیاید، با سنت دوست هستم.

از طرف دیگر من چندان آدم متجددی هم نیستم. از این طریق وارد بشوم که آن چیزی که من را به تجدد نزدیک می کند، فرآیند شک کردن، فکر کردن و تصمیم گرفتن است و این دینامیک شاید که از طریق " لایف استایل" یا شیوه ی زندگی تجدد گرا به من و جامعه ی ما معرفی شده است. مسلما که منظورم این نیست که در سیستم سنتی فکر نیست، فی الواقع تفاوت این دو بیشتر در فرایض پایه شان است، که یکی " تجربه پسند" و دیگری" عقل پسند " است. در عین حال، من به شخصه با " استدلال" های منطقی-مدرن موافقم ولی با " نتایج" ی که در عمل از آنها مستخرج شده چندان موافق نیستم. مثلا با این گفتمان که آدم ها باید تک تک شان به رسمیت شناخته بشوند، فرصت جستجو داشته باشند، فضای انفرادی خودشان را داشته باشند و چیزی فراتر از ترکیب خطی از خانواده شان بشوند، کاملا موافقم ولی با نتیجه ی عملیاتی آن که جامعه ای کاملا فردگرا و اجتماعی از انسان هایی تنها است مخالفم. با گفتمان حقوق زنان موافقم ولی با نتیجه ی آن که یک جامعه ی زنان و مردان گیج و سرگردان است مخالفم. از همه مهمتر، ایده ی سرمایه داری را می پسندم ولی با جامعه ای در خدمت سرمایه باشد و سرمایه داری بدون نظارت و بدون هدف مخالفم و آن را مایه ی بدبختی می بینم. به قول دیگر از دینامیک مدرن خوشم می آید ولی از عدم تعادلی که بر اثر افراط در آن به وجود آمده بدم می آید. می توانم اینجور بگویم که انگار سیستم عاملم مدرن شده ولی "یوزر اینترفیس" م سنتی است. همین است که وقتی کسی چندان به من نزدیک نمی شود و شناختش در حد ظاهر و شیوه ی حرف زدن و آرایش منزل است، من را فردی سنتی می بیند، وقتی که درگیر گفتگو می شویم، من را مدرن می بیند و اگر به مانند خودم به من نزدیک بشود، من را ملغمه ای از هر دو می بیند. 

با این حساب، بنده نه چندان سنتی هستم و نه چندان مدرن. آنچه که من، و شاید ما، هستیم، اگر قلمبه گویی نباشد، " پست مدرن" یا پسا متجدد است. به عبارت دیگر، ما به همراه موجی، که معمولا نسل قبلی ما می شود همان نسل شلوارپاچه گشادهای انقلابی، از سنت گذر کرده ایم و به تجدد رسیده ایم. بعدش، اتفاقی که افتاده این است که ما نگاهی به این نسل متجدد هم انداخته ایم و دیده ایم که اینها هم چندان خوشحال نیستند ولی به دلایل بدیهی به سنت برنگشته ایم، بلکه از تجدد " عبور" کرده ایم. اینکه کجا رسیده ایم را نمی دانم، ملغمه ای است از همه چیز. شاید هم ملغمه بودن یا جمع اضداد بودن از خصوصیات ما ست.

در بین ما آنانی که اهل آگاهی بوده اند، به این مهمِ سخت رسیده اند که هیچ طرز فکر قطعا درستی را نمی دانیم، پس بهترین راه ممکن برای درست زندگی کردن را در تلفیق و اتصال خرده ریزه های درست دیده اند؛ آنچه حاصل عمل است یک لحاف چهل تکه است. بسیاری از آنانی که چندان اهل آگاهی نبوده اند نیز چنین کرده اند و حاصل دست شان یک لحاف چهل تکه است، با این تفاوت که بعضی از این چهل تکه داران در لحاف شان، تعادل و هارمونی دارند و بعضی دیگری نه.

اینکه ما این سیر را بشناسیم در بازبینی و تحلیل رفتار شخصی مان کمک کننده خواهد بود. ما خیلی بیشتر از آنی که حساب می کنیم رفتارمان نزدیک به نسل پدر بزرگ و مادربزرگ مان است و آن شاید بر اثر ضربه ی مدرنیته و یاس ما در قبول آن باشد. به همین حرف ها که در اهمیت سکوت و خودشناسی و حضور قلب و تغذیه به سبک قدیمی ها می زنیم، نگاه کنید. همه یک جورهایی تکرار جزهایی از زندگی آن قدیمی تر هاست که البته با آرایش جدید و در یک " سیستم عامل" جدید مطرح می شود. بالطبع جای تعجب هم ندارد اگر که سیاق رفتاری ما هم به ایشان قدری نزدیک بشود. تناقض عجیبی است که ما در آن گرفتاریم لکن، کما آنکه عرض شد، کلمه ی کلیدی در این میانه " هارمونی " است.